**1. KHỞI SỰ DOANH NGHIỆP VÀ KHỞI NGHIỆP ĐỔI MỚI SÁNG TẠO**
Có nhiều cách định nghĩa và tiếp cận các khái niệm như khởi nghiệp, khởi nghiệp sáng tạo, khởi sự kinh doanh, tinh thần doanh chủ; nhưng chúng tôi muốn thống nhất trong phạm vi cuốn sách này một số cách hiểu như dưới đây. Không muốn đưa ra những định nghĩa mang tính hàn lâm, chúng tôi chỉ đơn giản đưa ra quan điểm và cách hiểu của chúng tôi về từng khái niệm: **Khởi nghiệp:** Ai bắt đầu một sự nghiệp cũng là khởi nghiệp, không phân biệt đó là làm thuê, hay tự làm. Việc tạo ra một hộ kinh doanh, một doanh nghiệp, hay một công việc kinh doanh (không có tư cách pháp nhân nào) hay bắt đầu từ trường học để có thể gọi là khởi nghiệp.
**Khởi nghiệp sáng tạo (startup):**
Là tổ chức đi tìm kiếm một mô hình kinh doanh mới, có thể nhân rộng ra được và lặp lại được. Nói một cách khác, khởi nghiệp sáng tạo thì yếu tố sáng tạo là quan trọng số 1. Sự sáng tạo cần xác định rõ là ở phạm vi nào, quốc gia, khu vực hay quốc tế. Vì chúng ta là tìm kiếm những giá trị mới, mô hình mới, sự xuất hiện của các nhà đầu tư là hoàn toàn để hiểu bởi lẽ nhà đầu tư cũng tìm kiếm những thị trường mới, mô hình mới để đặt đà tăng trưởng nhanh, mạnh mẽ. Do đó, khởi nghiệp sáng tạo thường gắn với đầu tư, pitching, vườn ươm, tăng tốc.
**Khởi sự kinh doanh:**
Là bắt đầu một công việc kinh doanh không quan trọng đó là khởi nghiệp sáng tạo hay thông thường. Không có gì to tát khi trọn thành khởi nghiệp sáng tạo (startup) hay khởi sự kinh doanh truyền thống. Quan trọng là khi định vị mình ở đâu, bạn sẽ thấy rõ ràng chiến lược và tầm nhìn cho công việc kinh doanh của mình. **Tinh thần làm chủ (entrepreneurship):** Hay có tên gọi khác là tinh thần doanh nhân hoặc tinh thần doanh chủ. Không phân biệt khởi nghiệp sáng tạo hay khởi sự kinh doanh thông thường, việc làm chủ một công việc, quản lý doanh nghiệp và chủ động của mỗi con người trong tổ chức là số 1 trong sự thành công của tổ chức. “Tinh thần này không chỉ giới hạn trong làm chủ doanh nghiệp, mà còn ở khía cạnh làm chủ phòng ban, làm chủ sự nghiệp cá nhân, làm chủ công việc của mình, & quan trọng nhất LÀM CHỦ BẢN THÂN”.
**2. HỆ SINH THÁI KHỞI NGHIỆP**
**2.1. CÁC CẤU PHẦN CỦA HỆ SINH THÁI KHỞI NGHIỆP**
Vậy hệ sinh thái khởi nghiệp là gì? Gồm những cấu phần nào? Và nhìn vào đâu để thấy ta đang thiếu những gì? Dưới đây là một khung đề tham khảo về cấu phần của hệ sinh thái khởi nghiệp do Founder Institute đưa ra như một bản thử nghiệm và mang tính chất tham khảo. Khung tham chiếu này dựa ra bức tranh chung của khởi nghiệp qua các giai đoạn, kèm theo đó là những đơn vị, tổ chức đang góp vào sự phát triển của khởi nghiệp tương ứng với từng giai đoạn. **IDEA-STAGE (giai đoạn lên ý tưởng)** Ở giai đoạn này, các bạn trẻ/doanh nhân tương lai sẽ truyền cảm hứng, được đào tạo hoặc những kiến thức, thực hành, phát triển kỹ năng và thẩm định ý tưởng cùng như học cách xây dựng dự nhóm và bước đầu phát triển sản phẩm. Trong giai đoạn này, 3 nội dung quan trọng được đề cập đến là: – Ai đang truyền cảm hứng để các bạn chọn con đường khởi nghiệp (đó là báo chí, truyền thông, là trường đại học, hay chính là các sự kiện mang tính truyền cảm hứng từ doanh nhân thành đạt?). – Ai đang đóng vai trò giáo dục đào tạo để các bạn trang bị những kỹ năng, thực hành và phát triển ý tưởng của mình? (ở đây, không chỉ có vai trò của các trường học mà còn có cả những trường đào tạo kinh doanh, các công ty đào tạo v.v…). – Ai đang hỗ trợ các bạn thẩm định ý tưởng? Việc thẩm định ý tưởng đòi hỏi bạn phải có một đội, và những nguồn lực, vậy sự kiện nào hay tổ chức nào đang giúp bạn tìm được thành viên nhóm và cùng nhau triển khai dự án?
**LAUNCH-STAGE (giai đoạn sản phẩm ra thị trường)** Giai đoạn này, các doanh nhân sẽ bước đầu xây dựng và chính thức hóa công ty, phát triển sản phẩm, lấy phản hồi của khách hàng và chuẩn bị cho bước tiếp theo. Bước này, trải qua 3 bước: – **Bắt đầu:** Cần có kiến thức về pháp lý và hỗ trợ tài chính nhỏ và chỗ ngồi cho startup. Vậy ai đang cung cấp dịch vụ chuyên sâu này? – **Phát triển:** Việc chính thức phát triển công ty đòi hỏi hình thành kế toán, nhân sự (ở cấp độ đơn giản), và sự ươm mầm từ các chương trình vườn ươm và cố vấn khởi nghiệp. – **Tung sản phẩm ra thị trường:** Sự xuất hiện của các chương trình tăng tốc khởi nghiệp, cố vấn hoặc vốn đầu tư đóng vai trò quan trọng cho sự bùng nổ của startup. Những sự kiện kết nối, hướng dẫn startup pitching, gặp gỡ nhà đầu tư đóng vai trò hết sức quan trọng trong sự tập.
**GROWTH-STAGE (tăng trưởng)** Giai đoạn này, các khởi nghiệp chúng tỏ được bản thân, được cộng đồng ghi nhận và mở rộng quy mô. Đây chính là giai đoạn cần đến các nguồn vốn hỗ trợ, đầu tư thiên thần, đầu tư mạo hiểm và hỗ trợ truyền thông. – Giai đoạn được ghi nhận bởi thị trường, startup muốn tiến những bước xa hơn cần phải thiết lập quan hệ tốt hơn với các nhà đầu tư, tìm kiếm các nhà sáng lập mới để bổ sung vào đội ngũ. Những sự kiện, mạng lưới và tổ chức hỗ trợ kết nối nhà đầu tư đóng vai trò sống còn trong giai đoạn này. Một môi trường có sẵn những nhà đầu tư chủ động tìm đến dự án thực sự sẽ là cơ hội lớn cho các startup và tiết kiệm nguồn lực cho họ rất nhiều. Nhiều thị trường cũng thiếu vắng những nhà đầu tư chuyên nghiệp hoặc sự thiếu hiểu biết về tài chính cá hai bên tồn tại cả chứng tỏ một thì trường còn non nớt. – Giai đoạn cấp vốn, không ai khác chính nhà đầu tư thiên thần, các quỹ tài chính tin dùng vì mô và các quỹ đầu tư mạo hiểm là những người cuối cùng và hỗ trợ cho các startup trong giai đoạn này. – **Tăng trưởng:** Vấn đề tăng trưởng đòi hỏi sự mở rộng về quy mô và chất. Chỗ làm việc, con người, cơ cấu tổ chức đều cần có sự điều chỉnh. Câu hỏi đặt ra là ai trong hệ sinh thái khởi nghiệp đang hỗ trợ cung cấp dịch vụ về chỗ ngồi, hay chương trình tăng tốc phục vụ tăng trưởng? Đội ngũ tư vấn và huấn luyện viên cao cấp có sẵn hay không? **The Supporters (những người hỗ trợ)** Để bước đi của khởi nghiệp diễn ra suôn sẻ hơn, mọi hệ sinh thái khởi nghiệp đều cần những người hỗ trợ có đủ năng lực và nhiệt huyết.
**EVANGELISTS (người truyền giáo)** Đó chính là những doanh nhân thành đạt, họ không chỉ làm sứ mệnh dẫn đường, truyền cảm hứng mà còn đóng vai trò khai sáng cho các startup nhờ những trải nghiệm trên thị trường họ đã có. Họ cũng là người đôi khi kéo các tướng trẻ về mặt đất để các startup suy nghĩ thực tế hơn và lường trước những vấn đề khó khăn có thể gặp phải khi khởi nghiệp. Ở giai đoạn này, nhiều người nhận về câu chuyện thành công, song song trên thực tế, việc khuyến khích chấp nhận thất bại và học từ từ thất bại cũng là một cách làm tốt để xây dựng một tư duy và đứng đắn trong khởi nghiệp. **GOVERNMENT (chính phủ)** Các tổ chức công động vai trò quan trọng trong cuộc chơi khởi nghiệp, họ không chỉ tạo khung chính sách mà còn hỗ trợ các cộng đồng khởi nghiệp đặc biệt trong giai đoạn 2. Mặt khác, chính phủ không nên là
Cẩm nang: Khởi nghiệp đổi mới sáng tạo
Khái quát về khởi nghiệp
8 BƯỚC TỪ Ý TƯỞNG ĐẾN CÔNG TY CÔNG NGHỆ THÀNH CÔNG
Để xây dựng một công ty công nghệ thành công, các doanh nhân và những người sáng lập nên cân nhắc một số điều sau:
Xây dựng sản phẩm
Khi khởi nghiệp trong lĩnh vực công nghệ, hãy tập trung xây dựng sản phẩm. Sản phẩm chiếm 30% tổng số công việc trong quá trình khởi nghiệp và thường được ưu tiên so với các hạng mục khác trong giai đoạn đầu. Một khi sản phẩm vững chắc, công ty có thể chuyển trọng tâm sang 70% các việc còn lại. Đó có thể là bán hàng, tiếp thị, dịch vụ và hỗ trợ.
Thuê nhân viên bán hàng và kỹ sư
Các công ty mới cần thuê đội ngũ nhân viên bán hàng cho các mục tiêu kinh doanh trong vòng 12 đến 18 tháng, không phải cho mục tiêu ngay lập tức dù áp lực hiện tại đang ở mức nào. Nhiều công ty gặp vấn đề về tăng trưởng do họ thuê người phục vụ nhu cầu tức thời, thay vì phục vụ cho mục tiêu mà họ muốn thiết lập trong tương lai.
Tập trung
Dịch vụ và sản phẩm có thể xem ưu tiên “kép” tại mỗi doanh nghiệp. Các công ty thành công chỉ chọn một trong hai cho tầm nhìn của họ. Lựa chọn đó sẽ định hình mọi quyết định trong tương lai.
Giai đoạn đầu
Chiến thuật quyết định chiến lược. Từ các công việc về sản phẩm, kinh doanh, thuê người, đặt trụ sở ở đâu…, rất nhiều công ty bị chậm lại chỉ vì liên tục tìm kiếm các thông tin tối ưu trong quyết định. Việc thu thập nhiều thông tin nhất có thể là cần thiết, nhưng họ cần đặt ưu tiên về việc thực hiện hơn là thông tin tối ưu.
Thất bại
Sau một thời gian hoạt động điều quan trọng với nhiều công ty là phải cho phép thất bại. Có thất bại thì mới có cơ hội để thay đổi, và sau đó là hy vọng giành chiến thắng. Thực tế, rất khó thành công nhanh chóng trong hệ sinh thái công nghệ hiện nay khi họ không nhận thức rằng, những thất bại ngắn là con đường dẫn đến thành công cuối cùng.
Không thỏa hiệp vì khách hàng
Trong giai đoạn đầu, các công ty thường cố gắng thu hút càng nhiều khách hàng càng tốt và cố gắng điều chỉnh để phù hợp với những nhu cầu cụ thể của từng người. Các công ty mới cũng thường rơi vào tình trạng chiều khách, làm họ xao lãng khỏi mục tiêu và tầm nhìn chung. Dần dần, điều này có thể ảnh hưởng đến khả năng thành công của công ty.
Thuê bộ phận Customer Success
Sau một vài năm hoạt động với những thành công ban đầu, nhiều công ty tụt dốc bởi đã không đánh giá đúng vai trò của bộ phận Customer Success (đảm bảo thành công khách hàng). Bộ phận kinh doanh và Customer Success nên được đặt ưu tiên như nhau phục vụ cho các mục tiêu song hành. Nhiều công ty lớn xuống đáy sau một vài năm vì họ tiếp tục đầu tư vào kinh doanh mà không xây dựng một bộ phận hỗ trợ và chăm sóc cho sự thành công của khách hàng.
Tận dụng đối tác công nghệ
Trong hệ sinh thái khổng lồ với nhiều doanh nghiệp công nghệ thành danh luôn sẵn sàng thiết lập các quan hệ đối tác, nếu các công ty mới không tận dụng điều này đồng nghĩa họ bỏ lỡ cơ hội mở rộng quy mô.
Đam mê và tầm nhìn giúp tạo nên nền tảng của một công ty lớn song nó cũng có thể dẫn dắt họ đi con đường sai lầm. Một doanh nghiệp thành công được xây dựng dựa trên sự đầu tư cẩn thận chuẩn bị cho tương lai và đồng thời họ thật sự lưu tâm đến những bài học thất bại trong quá khứ.
Theo Entrepreneur
22
23
Cẩm nang: Khởi nghiệp đổi mới sáng tạo
Khái quát về khởi nghiệp
2.2.1. Thương mại hoá kết quả nghiên cứu trong trường đại học
Trong bức tranh về hoạt động khởi nghiệp nói chung, thì các trường đại học, trong đó có đội ngũ nhà khoa học, giảng viên, sinh viên, được xem là hạt nhân. Nguồn lực này nắm giữ vai trò then chốt trong việc xây dựng một quốc gia khởi nghiệp. Đối với các trường đại học đang nắm giữ tài sản trí tuệ, những cơ chế chính sách phải bao trùm một phổ rộng từ nghiên cứu triển khai đến thương mại hóa các kết quả nghiên cứu. Điều đó cho phép những thành quả trí tuệ thông qua khởi nghiệp sẽ tạo ra những giá trị gia tăng lớn, đóng góp vào sự phát triển kinh tế – xã hội của đất nước.
Đánh giá về hoạt động khởi nghiệp trong các trường đại học ở Việt Nam hiện nay
CUNG
Đặt hàng
Tìm kiếm nhà đầu tư, nguồn tài trợ
Ý tưởng
Nghiên cứu
Tập hợp đội ngũ
Thử nghiệm hoàn thiện sản phẩm
Trao đổi thông tin, đàm phán, giao dịch
Kết quả NC, Sản phẩm CN
SGDCN
Định giá, định giá
Tư vấn, chuyển giao quyền SHTT
Vườn ươm, công ty spin off
CẦU
Thử nghiệm thị trường
Sản xuất
Công bố sản phẩm
Chuyển nhượng thương mại
Thương mại hóa
Những điểm đạt được
Cơ chế chính sách thuận lợi: Hành lang pháp lý đã tạo động lực và điều kiện cho các cá nhân tổ chức, nhà khoa học thương mại hóa kết quả nghiên cứu của mình dưới nhiều hình thức: chuyển giao sở hữu trí tuệ; liên kết với doanh nghiệp, các tổ chức ngoài trường đại học; thành lập doanh nghiệp.
Nhận thức về vai trò của hoạt động khởi nghiệp trong các trường đại học kỹ thuật, công nghệ đã được cải thiện: Yếu tố cốt lõi nhất thúc đẩy hoạt động khởi nghiệp trong trường đại học chính là việc các nhà khoa học, giảng viên và sinh viên đã nhận thức được khởi nghiệp là cách hiệu quả nhất, nhanh nhất gia tăng các giá trị từ kết quả nghiên cứu của mình. Đó cũng là cách hiệu quả nhằm giảm thiểu lãng phí nguồn lực, thành quả nghiên cứu, đồng thời tạo thêm các nguồn lực mới đầu tư trở lại cho hoạt động đổi mới sáng tạo trong trường đại học.
Nhà khoa học, giảng viên, sinh viên ngày càng năng động hơn: Cơ chế thị trường khiến nhà khoa học, giảng viên và sinh viên ngày nay năng động hơn. Họ chủ động quyết định thành quả nghiên cứu của mình, tìm kiếm đối tác và đầu ra cho kết quả nghiên cứu; tự trang bị cho mình những kiến thức, kĩ năng kinh doanh, khởi sự doanh nghiệp.
Tiếp cận đa dạng các nguồn quỹ: Nếu như trước đây khi nghiên cứu ra một sản phẩm khoa học, nhà khoa học phải đối mặt với thực trang rất khó khăn trong việc tìm kiếm các nguồn tài chính để tiếp tục hoàn thiện sản phẩm hoặc cần những “mạnh thường quân” đỡ đầu để thương mại hóa ra ngoài thị trường. Ngày nay, sự đa dạng các nguồn quĩ cùng với cơ chế thông thoáng hơn đã giúp họ dễ dàng tiếp cận đến các nguồn hỗ trợ, đầu tư. Trong vài năm gần đây, Nhà nước đã có chương trình hỗ trợ như các Quỹ KHCN hay Chương trình hỗ trợ phát triển tài sản trí tuệ (Chương trình 68)… Điều này cho phép các nhà khoa học được tiếp cận
24
25
Cẩm nang: Khởi nghiệp đổi mới sáng tạo
Khái quát về khởi nghiệp
và đã thu được một số kết quả tích cực.
Hạ tầng nghiên cứu hiện đại: Hệ thống phòng thí nghiệm, hạ tầng thông tin hiện đại được đầu tư, hợp tác sâu rộng đã góp phần làm tăng chất lượng nghiên cứu.
Một số khó khăn, tồn tại và nguyên nhân
Khó khăn trong việc tiếp cận nguồn vốn
Sự thiếu hụt nguồn vốn là một trong các yếu tố khiến cho các doanh nghiệp khởi sự còn gặp nhiều khó khăn trong quá trình phát triển. Quá trình khởi sự doanh nghiệp ban đầu cần rất nhiều hỗ trợ về chi phí máy móc thiết bị, văn phòng hoạt động,… Đồng thời, các nhà khoa học, giảng viên và sinh viên thường gặp khó khăn trong việc tiếp cận các nguồn vốn đầu tư khi bắt đầu khởi nghiệp. Trong điều kiện nghiên cứu tại các trường đại học kĩ thuật, công nghệ ở Việt Nam còn gặp nhiều khó khăn về kinh phí, nhiều kết quả nghiên cứu khi kết thúc nghiệm thu đề tài, dự án mới chỉ ở phạm vi học thuật. Tuy nhiên, để những kết quả này có thể thương mại hóa ngoài thị trường thì cần phải tiếp tục hoàn thiện. Điều này cần thêm các nguồn đầu tư, hỗ trợ cho nghiên cứu. Bên cạnh đó, niềm tin của bên cầu (các doanh nghiệp ứng dụng công nghệ, chuyển giao nghiên cứu, cá nhân có nhu cầu) đối với các sản phẩm sáng tạo, kết quả nghiên cứu chưa cao. Bên cầu có xu hướng lựa chọn những sản phẩm của nước ngoài do thói quen, giá phải chăng… Chính vì niềm tin của các doanh nghiệp đối với sản phẩm nghiên cứu từ các trường đại học chưa cao dẫn đến khó khăn trong việc huy động các nguồn lực, đặc biệt là nguồn lực tài chính, nhằm đầu tư trở lại cho các nghiên cứu tại các trường đại học.
Mặt khác, các ý tưởng, sản phẩm khởi nghiệp ban đầu, kế hoạch kinh doanh của các nhà khoa học, giảng viên, sinh viên rất khó để thẩm định được hiểu quả thành công. Chính vì vậy, các nguồn vốn cũng e dè trong
việc đầu tư. Những quỹ đầu tư mạo hiểm là nguồn vốn hiệu quả nhất cho hoạt động khởi nghiệp đổi mới sáng tạo trong trường đại học, nhưng quỹ này lại đang gặp phải những khó khăn về pháp lý, cơ chế.
Ngoài ra, cơ chế phân bổ kinh phí và giao kinh phí hoạt động KHCN hiện nay cũng vô tình làm giảm hiệu quả các hoạt động nghiên cứu và chuyển giao công nghệ. Từ khi nhà khoa học có ý tưởng, hoàn thành đề cương nghiên cứu đến khi nhận được kinh phí là một khoảng thời gian chờ đợi dài. Có trường hợp, đến khi nhận được kinh phí nghiên cứu thì ý tưởng đã trở nên lạc hậu hoặc một nơi nào khác đã triển khai.
Văn hóa khởi nghiệp còn yếu
Các chương trình đào tạo về khởi nghiệp được giảng dạy, cung cấp cho nhà khoa học, giảng viên, sinh viên những kĩ năng khởi nghiệp cần thiết, đồng thời khích lệ tinh thần khởi nghiệp trong mỗi con người. Tuy nhiên, ở Việt Nam thì việc trang bị cho nhà khoa học, giảng viên, sinh viên những kiến thức khởi nghiệp còn rất yếu. Thực tế cho thấy một nghịch lý đang tồn tại trong hệ thống các trường đại học Việt Nam đó là những trường đại học về kinh tế thì nhà khoa học, giảng viên và sinh viên có kiến thức và tinh thần khởi nghiệp nhưng lại thiếu những sản phẩm cụ thể, trong khi những trường đại học về kĩ thuật, công nghệ lại sẵn có sản phẩm nhưng nhà khoa học, giảng viên, sinh viên lại thiếu tinh thần, kiến thức và kĩ năng về khởi nghiệp. Vài năm gần đây, do hoạt động khởi nghiệp được quan tâm nên chỉ có một số ít các trường đại học tiên phong đưa kiến thức về khởi nghiệp vào giảng dạy.
Bên cạnh đó, nhà khoa học rất cần có sự hỗ trợ kịp thời về tư vấn pháp luật, kinh doanh; tư vấn về sở hữu trí tuệ,…
Sản phẩm nghiên cứu chưa đáp ứng nhu cầu thị trường
Việc các nhà khoa học chưa chú trọng định hướng những nghiên cứu, sáng tạo công nghệ của mình theo nhu cầu thị trường cũng dẫn đến tình.